Xin chào, bạn hãy | Đăng nhập

Đăng bài

Lễ hội xek pang ak

Lễ hội truyền thống 03/05/2021

 Xéh là xòe múa, Pang trong trường hợp này ta hiểu là ngày hội, ngày hội múa. Ả là loại hình (nghĩa tưng ứng) như lễ then, bụt, … Sa man phù thủy (hàm ý). Do đó chỉ nên để nguyên tên gọi là "Lễ hội Xéh Pang Ả"

   Mối Pà Ả (thầy cúng) thờ "hồn bảo vệ" (tương tự thánh thần của người Mường - Việt). Linh hồn bảo vệ cho Pà Ả (thầy cúng) và giúp Pà Ả tìm ra "ma ngặt" (hồn ma) làm cho con người ốm, đau và "pà ả" nạn nhân cúng lễ "ma ngặt" không làm ốm, chết. Hàng năm Pà Ả tổ chức cuộc vui, mời "ma ngặt ả" hưởng lễ vật và đồng thời những người được "Pà Ả" làm cho khỏi bệnh được coi là "Cuôn liêng" (con nuôi) đến dâng lễ, tạ ơn và cầu cho hồn của các con nuôi lành mạnh, không hay ốm đau, làm ăn phát tài, giầu sang.

          Phần lễ "ban hồn lành" cho các cuôn liêng (con nuôi) xem như là trọng tâm. Nhưng bao giờ cũng phải có phần dân tổ tiên (ma ngặt nha = ma nhà), cúng "Tỷ ma ngặt sơ un" (ma trời), "ma ngặt bản" (ma hồn bản), cầu xin, cho phép dân bản được đánh trống (chủng) "Xéh bẳng om" (múa dỗ ống).

 

          Xéh Pang Ả do thầy ả chủ trì và làm tại nhà, được coi như một lễ tết cho cả bản, sau lễ hội Xéh Pang Ả bước vào mùa làm nương rẫy, các gia đình người Kháng không ăn tết, thay vì ăn cơm mới là tết của họ.

          Là lễ hội phong tục, tín ngưỡng. Tổ chức tại khuôn lòng nhà sàn, trừ khi cúng lễ "ma ngặt bản" Thầy cúng  (pa ả) đem lễ vật (mâm cúng = con gà) ra cúng ở nơi nhà thờ thần thổ địa (chỗ gần bến nước, có cây cổ thụ to) hoặc đơn giản hơn là sân dưới chân cầu thang phía đàng trong. Còn tất cả lễ và hội đều diễn ra trong nhà cho tới góc sàn sạp (chỗ sàn phơi).

 Thường các lễ hội này, họ không nói hai ngày chuẩn bị mà chỉ nói tới ngày chính thức. Trong thực tế hai ngày chuẩn bị đều nằm trong tiến trình lễ hội, kể cả ngày cuối cùng, phần lễ chỉ diễn ra không quá 2 giờ đồng hồ, còn sau đó (cả ngày, thậm trí đến đêm hôm đó là ăn uống, không có vui chơi. Cuộc ăn uống kéo dài, bởi cuộc ăn là dịp để giao lưu mọi chuyện.

          - Ngày thứ nhất: Người trong nhà cùng con cháu vào rừng lấy cây, tre nứa, lá chuối rừng, cây chuối, cây đao, hoa mào gà đỏ, dây lá có mùi (thum thủm)… Với số chủng loại, định lượng đủ để chế tác và dùng đủ trong ngày diễn ra lễ hội.

          - Ngày thứ hai: Mọi người tập trung vào chế tác làm cây "săng bloóc" làm lại bàn thờ Pang ả, chặt nứa làm "choóc" đựng rau, măng. Riêng ống "bẳng òm" (ống gậy để múa) chặt sẵn trên rừng. (choóc và ống để múa có tới hàng trăm cái, tùy thuộc lượng người con nuôi và người đến dự, múa). Công việc làm khá tỉ mỉ, phức tạp, có thứ chế tác mới, người vừa học vừa làm. Mọi việc phải gói trọn trong 1 ngày xong, không được để dây ra ngày hôm sau.

          Tối hôm này, gia chủ cúng tổ tiên bằng cá nướng, không có cá thì thay vì mổ con gà cúng. Báo cho tổ tiên (ma nhà = "ma ngặt nha") biết công việc sắp diễn ra Xéh Pang Ả chính thức vào ngày mai.

          Mâm cúng đơn giản: đặt ở hai nơi: Mâm cúng đặt ở nơi thờ tổ tiên, con cá hoặc gà, mổ phanh, để con gà nằm ngửa đặt trong mâm đan, chén rượu, gói xôi nhỏ, ông chủ (pà ả) khấn vài câu (lời khấn như nói).

          Mâm cúng thứ 2, đặt giữa gian chính, đồng thời sau cúng khấn mọi người ngồi vào ăn tối luôn. Mục đích mâm cúng này là báo cho hồn (vía) con cháu trong nhà sẽ có tổ chức lễ Xéh Pang Ả là việc của gia đình. Khấn xong, mọi người cùng ăn uống vui vẻ tại chỗ.

          - Ngày thứ 3: là ngày chính thức vào lễ, sáng sớm con cháu họ hàng mổ những con hiến sinh:

          Chủ lễ (pà ả) đan một con gà, con dao, bát hứng tiết đến ngay nơi thờ ma nhà (ma ngặt nha - tổ tiên) khấn vài câu, cắt tiết tại chỗ. Xong đem vào bếp dùng nước làm lông.

          Cúng ma trời ở góc sàn trong, sáng ngày thứ 3 họ mới dựng nơi thờ này bằng đặt một miếng ván vào góc tam giác của sào phơi (cũng là góc sàn, cách mạt sàn cao độ 1,50m. Đặt vào trên miếng ván cái mẹt trong đó đĩa đựng hai cái chén, một bát gạo, trên gạo một quả trứng sống, 1 cái bát không, sau sẽ là bát đựng tiết gà, áo mặc của pà ả (đây là mâm cúng ma trời của ông Láo, còn mâm cúng ma trời của ông Quàng Văn Bóng thì mỗi người trong gia đình phải có bấy nhiêu áp đã mặc được đặt cạnh phía trên mẹt). Một cây nứa dài cắm bên cạnh đó, trên ngọn treo móc một chuỗi vòng lạt từ trên rủ xuống sát mặt mâm (mẹt)

          Pà ả hoặc một ông già trong bản đến khấn lời khấn có gieo miếng "sấp ngửa", một sấp, một ngửa chứng tỏ "ma ngặt xưa" đã từ trời xuống dự. Khấn xong, cắt tiết 2 con gà tại sạp. Đồng thời ở dưới sân cắt tiết 1 con dê (13kg hơi) ở phía chân cầu thang đàng trong.

          Trong nhà, tại giữa gian phía dưới nơi thờ ma nhà, đặt mâm cúng. Và đem con lợn (16kg) đến, Pà ả khấn báo cho vía hồn các con nuôi (ngồi quanh mâm). Khấn xong cắt tiết con lợn tại đó. Nơi này cúng sẽ là nơi trung tâm bầy đạt mâm các con nuôi đem đến cúng.

          Sau khi các con vật giết mổ, làm chín bầy vào các mâm cúng. Tuần tự khi cắt tiết con gì, chỗ nào, các mâm cúng đặt vào vị trí đó. Ai cúng chỗ nào trước đó thì khi bày mâm cúng xong người đó đến khấn cúng chỗ đó.

          Đầu tiên cúng ma nhà (cúng gà)

          Thứ 2 cúng ma trời, ngoài sạp (cúng gà)

          Thứ 3 cúng vía hồn các con nuôi, tức là mâm cúng con lợn nơi mâm cúng trung tâm giữa nhà.

          Mỗi con nuôi lại có một mâm (nhỏ) riêng, trong đó có một con gà hoặc cá đem bày phía trên dưới chân cây "săng bloóc", Mâm cá con nuôi đặt vào vị trí, Pà ả chưa khán cúng. Cúng khấn ma nhà, ma trời với hồn các con nuôi ở nơi trung tâm xong thì bầy mâm cơm. Mọi người ăn cơm cũng vừa trọn hét quá nửa ngày thứ 3 - (12h - 15h). Xong bữa trưa

          Từ 15 giờ - 24 giừo: Cuộc Xéh Pang Ả và chính thức hát cúng pang ả.

          Đầu tiên pà ả làm lễ "Ma ngặt bản" trước kia làm lễ tế này tại khu rừng cổ thụ ở bến nước. Nay không còn nhà lễ, Pà ả bày mâm lễ (gồm con gà luộc chín với bát gạo có đặt quả trứng gà sống trên bát gạo, hai đôi đũa, tất cả trên cái mẹt làm mâm cúng. Bên cạnh có chiếc "chủng" (trống da dài 1,06m, đường kính 0,42m) Pà ả khấn báo "ma ngặt bản" rằng pà ả làm Xéh Pang Ả, xin phép được đánh trống và Xéh pang. Khấn xong, pa ả đánh nhịp trống Xéh pang (không đánh hồi). Sau đó trống được khiêng lên nhà và treo lên xà ở góc gian ngoài. Trống Xéh và Xéh pang bắt đầu. Thanh niên, nam nữ, già trẻ… mỗi người cầm một ống nứa dỗ vào trên mặt ván đặt dọc, dài cả khoang nhà phía dưới trung tâm, người nối người thành hàng, tay cầm ống, tay bá vai nhau, nối nhau đi dọc tấm ván. Đường đi ban đầu theo chiều cùng chiều kim đồng hồ mà chuyển dịch. (mỏi tay mới đổi chiều, nhịp dỗ và vận chuyển trên sàn nhà rung chuyển, vang xa. Liên tục 8 - 9 tiếng đồng hồ.

          Cùng lúc với cuộc trống xòe và dỗ nhịp xòe ống, pà ả bắt đầu vào cuộc hát cúng, có một cây sáo làm đồng đệm cho pà ả hát.

          Pà ả và người thổi sáo lam ngồi ở dưới bàn thờ pà ả với mâm cúng không có thịt cá. Mâm cúng nan tre đan, lót lá chuối, trong đó có bát gạo, quả trứng đặt trên gạo, đĩa vỏ, lá trầu, mấy mẩu nến sáp ong, thỉnh thoảng châm cho cháy, một chiếc đèn dầu thắp sáng và một con dao nhọn (không có dao sắt thì vót gỗ làm thành hình dao nhọn, dài chừng 30 phân).

          Giọng hát của pà ả hòa với điệu pí (sáo) hát theo từng hồi, hết một hồi nghỉ uống rượu cần, hoặc pha trò hút thuốc Lào, say … những diễn trò này chỉ làm ở nơi chỗ pà ả ngồi hát cúng.

          Trong khi hát cúng và diễn trò trong trạng thái như "ma nhập hồn" tính chất sa man lúc này được biểu lộ, như say như tỉnh, xem ra như giả vờ rất rõ.

          Dưới chân gốc cây "săng bloóc", đặt ở đó tất cả các chum rượu cần. Mới chum cắm 2 hoặc 4 chiếc cần và đổ nước lá vào đầy, từng đợt người (không xòe) đến đó uống (không có chum nào cắm 1 hay 3 cần). Như vậy: cùng lúc thầy pà ả hát cúng, thổi pí đệm thì người múa cứ múa, người uống rượu cần cứ uống. Trong nhà, càng về khuya càng đông người, nhà lúc nào cũng trật cứng người là người.

          Từng người con nuôi xếp hàng vào gần thầy pà ả làm trò bói uống rượu và đem gà, cá, xóc khô đặt trước mặt pà ả (lúc này pà ả ngồi quay lưng ra, sau là mâm thờ "ma pà ả"). Người đến ngồi, đem vật lễ bỏ ra gần trong đó ngoài gà, cá, sóc khii có gói xôi. Pà ả rót 2 chén rượu, pà ả đưa cho người con nuôi uống một chén, pà ả uống một chén. Sau đó đặt 2 chén rượu lên con dao, đưa cho con nuôi ngậm miệng chén gạt xuống cho rơi xuống chiếu, 2 chén rơi sấp hay ngửa, theo lời khấn của pà ả: cùng sấp hay cái sấp, cái ngửa, đúng như lời khấn. Ví dụ: Số phận vía hồn lành, không hay ốm đau hoặc "người chưa trồng, vợ có lấy được chồng, vợ hạnh phúc…" Nếu dùng miệng gạy đôi chén không theo ý lời khấn thì phải làm lại nhiều lần … cho đến lúc sấp hay ngửa của đôi chén như ý thì pà ả chia đôi đồ lễ (gà, cơm xôi hay cá hoặc con xóc khô) Pà ả bỏ trai rượu cho người bên cạnh để trút vào chum. Còn gà hay cá và xôi đều bẻ đôi phần con gà luộc chín, có đầu pà ả bỏ vào chiếc giỏ (phần của pà ả) cá thì chia con, 3 con pà ả lấy 2 con. Phần còn lại Pà ả véo lấy một ít rồi chia đôi, đưa bón vào miệng cho người được bói, còn nửa pà ả bón cho người thổi pí. Người được bói, được miếng bón ăn, lập tức véo lấy miếng thịt bón lại cho pà ả. Hết người này đến người khác.

          Sau trò bói, bón cơm, pà ả đốt nến sáp gắn vào lưỡi dao đứng dậy đi ra vòng quanh đám múa ống. Mỗi đầu tấm ván, pà ả dừng lại khấn "cuộc vui pà ả vui vẻ" không để "ma ngặt hại" đến phá. Sau đó pà ả trở lại chỗ ngồi hát cúng của mình tiếp tục hát múa. Người xòe cứ xòe, người uống rượu cần cứ uống. Người đến dự có đói thì nhà gần về nhà ăn bữa tối, còn ai ở xa thì tự tìm lấy cơm mà ăn. Tức là bữa tối không thành bữa. Cuộc vui đến khoảng 23 - 24 giờ nghỉ. Đám thanh niên múa cúng đã tìm được đôi, đưa nhau đi ngủ (tại chỗ hoặc sang các nhà bên cạnh). Mục đích của đám trung niên đã có chồng, có vợ cùng vào xòe để giải tỏa tâm hồn. Còn lớp trẻ vừa vào nhịp xòe vừa biểu thị mình thả hồn vào xã hội người lớn, thâm nhập, hòa vào một cuộc tìm đôi nứa. Biết địa chỉ, hẹn hò, thăm viếng nhau những ngày làm mùa nương mới..

          - Ngày thứ 4: ngay từ tờ mờ sáng, tức là trời con tối lắm. Pà ả thức dậy lúc nào dàn múa và trống chiêng nổi lên ầm ĩ. Nối tiếp cuộc xòe thâu đêm vậy. Pà à người thổi pí vào ngổi vị trí như hồi hôm hát cúng. Tất cả anh em, con cháu cùng vợ pà ả ngồi vây bên mâm cúng, pà ả quay lại cầm lấy đôi đúa làm động tác gắp thức ăn trong mâm. Mâm cúng lúc đó còn lại mấy củ khoai sọ, bí đỏ, củ từ được sôi chín, bát đựng rau, măng (mẩu ống nứa thay bát) pà ả lấy đầu đũa như chấm vào các thứ bầy trong mâm rồi đưa lên ngang miệng (động tác giả đưa thức ăn vào miệng). Rồi chỉ vào phía chum rượu vít cần, bảo mọi người cùng uống rượu cần.

          Từ đây, hơn một giờ đồng hồ nữa giành cho diễn trò: Ném còn - những người ngồi quanh mâm, ném qua ném lại, bằng quả còn bé nhỏ, ai không bắt được phải uống đôi chén rượu. Kể cả Pà ả không bắt được cũng phải uống rượu (cuộc ném còn như trò chơi trẻ con ngồi ném một vật hình quả còn ném chơi vui vậy).

          Tiếp đến trò cầy, bừa ruộng. Họ dỡ lạt buộc đoạn cây chuối ở gốc cây "săng bloóc" ra, buộc một đoạn dây thừng vào đầu củ cây chuối và cây đao (chặt bỏ phần lá) làm hình cái bừa, cúng buộc dây thừng vào. Người kéo dây thay trâu kéo, pà ả và người làm trâu, người đi sau cái cầy, bừa đều đội nón lá. Pà ả cầy đi trước, tốp bừa đi sau. "cầy" từ gốc cây "săng bloóc" đi ra vòng quanh đám xòe ống, trở lại bên gốc cây "săng bloóc". (tốp đi cầy về lại uống rượu cần). Pà ả tiếp tục khấn một hồi cuối.Và trò cuối cùng, dùng 4 chiếc cần (đặt ngang đường vuông góc tại điểm giữa) trên miệng chum rượu cần và đặt vào đó chiếc đĩa, pa ả đứng chứng kiến, ở mối đầu que cần một người cầm tay cùng nâng (khiêng) chiếc đĩa lên. Gọi là "Khiêng rượu lên trời". Tám người đều tay nhắc chiếc đĩa lên. Nhắc lên, không làm đổ, rơi chiếc đĩa là "tốt lành, làm ăn ai cũng khấm khá". Nhắc lên không đều tay, để đĩa rơi là "súi" phải làm lại. (Làm lại bao giờ đến đồng đều, không để rơi đĩa mới thôi). Làm tới 4 lần mà vẫn rơi, tất nhiên phải làm lại cho được, nhưng điều đó chẳng ai muốn. Một trò có ý nghĩa thể hiện rằng mọi người cần đồng lòng hòa thuận, đoàn kết nhất trí cùng làm sẽ nên.

          Khi tiến hành đến trò "khiêng rượu lên trời" thì đám xòe ống kết thúc. Không đánh trống chiêng và dỗ ống xèo múa. Pà ả như  tỉnh giấc, trước khi cất bỏ cây "săng bloóc" pa ả dỡ múa cây ra, chặt dóc, làm thành miếng nhỏ ném vãi ra cho mọi người, ai bắt được hoặc rơi vào ai, người đó được "Ma ngặt ả" cho lộc, phúc lành. Phần các nghi lễ đến đây là kết thúc (vào lúc 3 giờ ngày thứ 4). Thời gian từ 8 giờ cho đến hết ngày, gia đình chủ lễ bước vào cuộc ăn uống đến hết ngày.

          Sau ngày lễ hội "Xéh pang ả" trống chiêng được (phải) cất đi, nghĩa là không ai được đánh trống chiêng theo nhịp điệu xòe múa nữa. Đồng bào Kháng bước vào mùa nương rẫy.

          Với những năm không tổ chức được lễ hội "Xéh pang ả" thì họ lui lễ "ăn cơm mới vào những tháng 10 - tháng 11 âm lịch thay vì lễ hội "Xéh pang ả". Nhà nào khắc tổ chức ăn nhà ấy, bằng cúng lễ dâng cốm và thóc gạo luộc (khẩu háng - Thái) và mời anh em họ hàng trong bản đến ăn vui, không có đánh trống chiêng xòa múa (múa ống)

          Tuy nhiên một số bản ở gần người thái trắng cũng có một số gia đình, nhân lên nhà mới hoặc ăn  tết theo người Thái trắng có xèo thì chỉ trống chiêng và xòe (xòe vòng) như người Thái tuyệt nhiên không có xòe ống như trong lễ hội Xéh pang ả.

          Tục ăn cơm mới có ý nghĩa tổng kết vụ mùa năm cũ, khai mở mùa làm ăn năm mới. Với vị thế không gian và thời gian, tính chất qui mô của Xéh pang ả, mang ý nghĩa của một lễ hội phong tục. Mặt khác, do những lý do lịch sử, điều kiện, đời sống con người trong mối quan hệ thiên nhiên xã hội, tâm lý, tâm linh… sự ra đời, tồn tại những loại hình sinh hoạt dân gian không tránh khỏi, trong đó cả yếu tố tín ngưỡng, yếu tố mê tín dị đoan trong các lễ hội phong tục, chưa một sớm một chiều loại khỏi đời sống sinh hoạt của đồng bào chưa thể loại trừ được. Tuy nhiên, ở từng con người (pà ả) từng nơi (trong dân), khoa học kỹ thuật, dân trí chưa được đổi mới, nâng cao đời sống kinh tế, yếu tố mê tín dị đoan còn lại nhiều hay ít trong họ.

          Với 2 cuộc lễ hội, chúng tôi được dự, theo dõi từ khâu chuẩn bị đến buổi kết thúc, chúng tôi cảm nhận thấy mấy điểm rút ra như sau:

 

2776 lượt xem

  

  • Hang A Phủ - xã Hồng Ngài

    Hang A Phủ - xã Hồng Ngài

    by 06/08/2021- 375 view

    Tác phẩm “Vợ chồng A Phủ” do nhà văn Tô Hoài viết năm 1952 được xây dựng từ những nguyên mẫu có thật trong đời sống xã hội thời bấy giờ ở Tường Sơn, Châu Phù Yên (cũ) thuộc huyện vùng cao Bắc Yên, ngày nay. […]

  • Bí xanh thơm đặc sản Sơn La

    by 10/06/2021- 713 view

    Bí xanh là món ăn quen thuộc với người dân Việt Nam khắp mọi miền. Bí xanh có thể xào, luộc, nấu canh đều rất ngon. Đặc biệt lại dễ dàng chế biến. […]

  • Măng nứa Sơn La

    Măng nứa Sơn La

    by 10/06/2021- 464 view

    Măng nứa là một trong những đặc sản ưa thích của tỉnh Sơn La. Măng sau thu hái được luộc luôn sau đó chuyển về và giao luôn do măng sau hái để sẽ bị cương nên luộc càng sớm càng ngon. […]

  • Mận hậu Ruby

    Mận hậu Ruby

    by 10/06/2021- 469 view

    Ngày 2.6.2021, tỉnh Sơn La chính thức ra mắt thương hiệu “Mận hậu Ruby” - được tuyển chọn từ những vườn mận được chăm sóc kỹ lưỡng nhất, cho trái ngọt nhất, kích thước đồng đều nhất - với mong muốn tạo một vị thế mới ... […]

  • Vịt Chiềng Mai

    Vịt Chiềng Mai

    by 27/05/2021- 517 view

    Khác với các loại vịt thông thường, vịt Chiềng Mai có trọng lượng không lớn, trung bình chỉ từ 1,5-1,7 kg, xương nhỏ, da có màu vàng đặc trưng, thịt thơm, vị ngọt, thịt vịt mềm nhưng không bở, béo nhưng không ngán. […]

Từ khóa tìm nhiều nhất